Uloga Aćif Efendi Bljute u Dzemijetu

Screen-Shot-2016-02-25-at-2.26.42-PM

 

Ovaj rad predstavlja pokušaj prikazivanja uloge Aćifa Bljute u Dzemijetu odnosno njegovu ulogu u organizovanju Bosnjaka i Albanaca na očuvanju svog idenideta i stvaranju uslova za preživljavanje na prostoru Sandzaka. Kao politička figura, Bljuta je sagledan prije svega; njegova uloga u Džemijetu, njegovog učešća u političkom životu Kraljevine Jugoslavije, odnosa prema bosnjačkom-albanskom i srpskom stanovništvu, kako na prostoru Istočnog Sandzaku, tako i na prostoru Kosova. Rad je pisan na osnovu raspoložive arhivske građe, Istorijskih arhiva iz regiona i odabranoj naučnoj literaturi.

Ismet Azizi

Rad je predstavljen na Međunarodnom naučnom skupu u Sjenici, 20.-22. oktobra 2017.: Društveno-politički, pravni i historijski značaj Sjeničke konferencije”

Aćif Hadžiahmetović Bljuta je nesporno najuticanija ličnost i lider sandzačkih Bosnjaka u periodu kraljevine SHS (1918 -1829) i kraljevine Jugosllavije ( 1929- 1941). On je jedna vrsta političkog fenomena u ovom vremenskom razdoblju. I onda  kada je djelovao potpuno samostalno bez ikakve partije koja bi stajala iza njega, svi su znali da u području Deževskog, Sjeničkog sreza niko ne može dobiti glasove glasača i birača bez Aćifove podrške.Takav uticaj  na Sandžaklije i takav politički autoritet u narodn nije uspio da ostvari do sada  nijedan političar u ovoj regiji.

Da bi umanjili njegovu historijsku ulogu pojedini historičari nameću u prvi plan albansko porijeklo njegove porodice. Pri tom zaboravljaju da je Acif po rodjenju  Pazarac, i Sandžaklija, i da je cijeli svoj život posvetio borbi za ljepše sjutra; kako Sandžaka, tako i Bošnjaka koji žive u Sandžaku, i da je za taj cilj i život dao.

Pri tom zaboravljaju da i partija Džemijet nije okupljala samo Albance, već i Bošnjake i sve druge muslimane sa prostora Sandžaka, Kosova i Makedonije.

Treba podsetiti da je Aćif ef.; što je rijetkost u to vrijeme, bio fakultetski obrazovan., intelektualac sa završenom  vojnom akademijom, i vrlo uspješno poslovni čovjek, koji je spadao  u privrednu elitu Sandžaka u tom vremenu.

Aćif  Bljuta je rođen u Novom Pazaru 1887.g u porodici Bljuta, od oca Emin-age i majke Jalduze. Bio je Albanac, a njegova porodica je vodila porijeklo iz Đakovice. Budući veoma pobožan, uzeo je prezime po svom dedi Ahmetu, koji je u 19. vijeku išao na hadžiluk u Meku.[1] Da bi ga kopromotirao, oko imena prodice Bljuta,  komunistički lider  Novog Pazara, Ramiz  Crnišanin, pisao je: “Zadržao je i očevo prezime Bljuta, koga ističe od početka okupacije 1941.g. da bi se pred nemačkom vlašću definisao kao Albanac”.[2] Zatim upisuje i završava Vojnu akademiju u Bitolju. Godine 1913. seli se u Tursku, gde ga zatiče Prvi svetski rat. Kao aktivni oficir u činu kapetana, borio se u turskoj vojsci tokom Prvog svetskog rata. Po Živkovicu, zaslužio je nemački gvozdeni krst II klase za hrabrost”. Autor Živković, pominje neke izvore , i po njemu ne proverene, “Neki izvori govore da je Hadžiahmetović, bio umešan u krijumčarenje izvesne robe iz vojnih magacina u kojima je bio stacioniran u Istambulu, da je zbog toga otvorena istraga protiv njega i da je to bio jedan od razloga za njegov povratak u Jugoslaviju. [3]

Hadžiahmetović se vratio u Jugoslaviju 1919.g kada počinje njegova politička karijera.[4]Darko Tanasković[5] za Bljutu kaže: “Svoju političku ličnost je gradio na osnovama religioznosti i posvećenosti islamu, te lične harizme i bogatstva koje je stekao u međuratnom periodu baveći se trgovinom. Prema rečima savremenika, Hadžiahmetović je bio skloniji derviškom (sufijskom) viđenju islama. I pored toga, često se pojavljivao u džamijama, ali ne samo zbog verskih osećanja, nego i da bi držao političke govore zahvaljujući kojima je širio svoj politički uticaj.[6] Dobro je razumeo psihologiju mase i vešto se služio demagogijom i populizmom.[7] Pored toga, jedan nemački izvor iz 1941.g Hadžiahmetovića opisuje kao „markantnu ličnost iz koje izbijaju bezobzirnost i energija”.[8]  Bluta je bio jedan od najbogatiji ljudi istočnog Sandzaka.

Bio je Predsednik Upravnog odbora Trgovačkog  udruženja trgovina u gradu, većnik Trgovačke komore u Podgorici, a od 1938.g do prve polovine 1940.g i član Vakufske direkcije i Vakufskog sabora u Skoplju..[9]

U rad Džemijeta, prvobitno versko-kulturnog pokreta, a kasnije albansko-muslimanske stranke koja je okupljala muslimanske prvake iz Makedonije, Kosova i Metohije i Sandžaka, Hadžiahmetović se uključuje 1919.g.  Na osnivačkoj sednici održanoj u Skoplju 19. decembra 1919 [10] Aćif Hadžiahmetović Bljuta je izabran za sekretara te stranke.[11]  Predsednik stranke je bio Nedžib Draga, jedan od viđenijih mladoturskih političara među Albancima, član masonske lože i bliski saradnik radikala, stariji brat budućeg lidera Džemijeta i bliskog Hadžiahmetovićevog saradnika, Ferhada Drage.( B. Hrabak)[12]Ferhat, inače, tada se nalazio u izbegljištvo.[13] Na lokalnom nivou, Bljuta je bio organizator osnivačke skupstine Dzemijeta  u   Novom Pazaru, koji je održan  4 aprila  1920 god. Skup je prihvatio sve odluke Osnivačke skupštine. U ovom kontekstu, usvojena je posebna rezulucija , inače jedan od dva potpisnika je bio Aćif Bljuta.[14] Na skupu su postavjen temelji Džemijeta u  Novom Pazaru sa okolinom. Po autoru M Radoviću,[15] „Kada je osnovan  Džemijet, Aćif je bio njegov član i vodja u Novom Pazaru, do rasturanja ove muslimanske političke partije. Igra vidnu ulogu u Glavnom odboru Dženijeta.“Ipak , i ako je bio rangiran na visokom mestu  na listi Dzemijeta, Bljuta, nije se kaditovao na parlamaentarne izbore u novembru 1920 godine, kada je Dzemijet osvojio 8 poslaničkih mandata. Za to postoje dva razloga. Prvo, Hadžiahmetović je kao bivši oficir neprijateljske države imao problema da dobije jugoslovensko državljanstvo i trebalo mu je nekoliko godina da reguliše svoj pravni status.17Drugo, sve do 1923.g u Džemijetu glavnu snagu predstavljaju makedonski Turci i Albanci sa Kosova i Metohije, dok su muslimani iz Sandžaka bili u podređenom položaju. Hadžiahmetovića to nije sputalo. Pošto je znao turski, albanski i srpski, kao izaslanik stranke više puta odlazi u Beograd zbog raznih političkih pitanja. Savesno je obavljao i posao sekretara stranke. Zalagao se za jedinstvo partije i slogu svih muslimana u Jugoslaviji. Tražio je da se zaborave partijske razmirice iz prošlosti i suprostavljao se frakcijaškim podelama u Džemijetu. Njegov partijski centralizam se najbolje ogledao u predogu da kandidati za poslanike potpišu blanko ostavke za slučaj da ne slede direktive rukovodstva stranke

Ipak, kao Albanac on se približava proalbanskoj struji u Džemijetu, podržavajući Nedžiba (preminuo 1922.g) i Ferhada Dragu.[16]Ferhad Draga se uz pomoć veza sa radikalima 1922.g vraća u zemlju i napreduje u partijskoj hijerarhiji Džemijeta. Džemijet se priblizavao   programu Radikalne stranke Nikole Pašića, koji je deklarativno u programu “dozvolio” širu opštinsku autonomiju i političku samoinicijativu u lokalnom aspektu, gde se govorilo o administraciji.[17]

U januaru 1923.g. Ferhad Draga na IV kongresu stranke uspeva da se kao lider Albanaca sa Kosova i Metohije, te uz podršku sandžačkih muslimana, nametne kao stranački lider. Za njegov brzi uspon zasluge pripadaju i Aćifu Bljuti koji je Dragi osiguravao podršku među muslimanima iz Sandžaka.

Zbog svoje agilnosti u Džemijetu i političke podrške Ferhadu Dragi, Bljuta je postavljen za nosioca liste kandidata Džemijeta u Deževskom i Štavičkom (Tutin) srezu na parlamentarnim izborima marta 1923. godine.[18] Džemijet je na ovim izborima prošao veoma dobro osvojivši čak 14 mandata i kao politički partner ušao u radikalsku vladu Nikole Pašića. Aćif Bljuta në njësinë e tij zgjdhore  arriti një fitore bindëse, duke fituar 51.78% të votave.[19]Džemijet je na ovim izborima prošao veoma dobro osvojivši čak 14 mandata i kao politički partner ušao u radikalsku vladu Nikole Pašića. Aćif Hadžiahmetović je u svojoj izbornoj jedinici ostvario ubedljivu pobedu osvojivši 51,78% glasova. Rezultat izbora u Deževskom i Štavičkom srezu svedoči o ugledu i uticaju koji je Bljuta imao u ovom kraju. Ferhad Draga je, takođe, odnio pobedu na nivou Zvečansko-raškog okruga. Međutim, izbori u Deževskom i Štavičkom srezu su prošli uz niz nepravilnosti,[20]pa je Verifikacioni odbor osporio gotovo sve mandate Džemijetu, a između ostalih i Bljuti. Njemu je prije svega zamerano da sarađuje sa čuvenim odmetnikom iz tog kraja Jusufom Mehonjićem, da dugo vremena nije imao srpsko, odnosno jugoslovensko državljanstvo, kao i da je dugo živeo u Turskoj. Po Hrabaku, „Zahvaljujući intervenciji radikalskog prvaka Nastasa Petrovića, Bljuti je ipak uvažen mandat i on je 1923.g postao narodni poslanik u skupštini Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca“.[21]Pored toga, Hadžiahmetović je ispred Džemijeta kandidovan za 6 odbora, a na kraju je izabran za člana tri odbora.[22]

Poslanička karijera Aćifa Bljute iako kratkotrajna, bila je zapažena. Naime, poslanici (Hrabak) Džemijeta su zbog lošeg poznavanja srpskog jezika, ali i nedostatka profesionalne političke obučenosti, retko javno govorili.[23]

Bljuta  nije bio deo te prakse. („Време“, ) Njegovo najprimetnije istupanje desilo se 6. decembra 1923.g na jednom sastanku Finansijskog odbora. Bljuta  je, naime, mimo dnevnog reda koji se odnosio na budžet za narednu godinu, otvorio temu o ubijanju i maltretiranju Albanaca u Kosovskoj Mitrovici i Đakovici od strane policijskih organa tokom opštinskih izbora održanih u avgustu 1923. godine.Tražio je da se vlasti više angažuju da se vinovnici pronađu i kazne. S druge strane, kritikovao je i zastoj u donošenju Zakona o šerijatskim sudovima, koji je trebalo da bude temelj koalicije između radikala i Džemijeta. [24]Žalio se i na nerešeno agrarno pitanje u oblasti Sandžaka.[25]Bljutino protestno izlaganje bilo je osmišljeno u vodećim krugovima Džemijeta kao reakcija na zategnute odnose između koalicionih partnera. Na pomenutoj sednici Bljuta nije glasao za novi budžet i da je drugi član Finansijskog odbora iz Džemijeta bio na sednici (po Živkoviću, zvanično je bio bolestan), budžet ne bi bio izglasan, a ministar finansija Milan Stojadinović bi morao da podnese ostavku.( “Vreme“)[26]

Napadom na koalicione partnere iz vlade, koja je već bila u krizi, Bljuta je na sebe skrenuo pažnju političke javnosti. Opozivija je u njegovom izlaganju videla skoriji pad vlade.30 Nekoliko dana kasnije 15. decembra 1923.g. Aćif Hadžiahmetović je na redovnom zasedanju Skupštine nastavio sa kritikama. Optužio je sve dotadašnje jugoslovenske vlasti da su muslimanima iz Sandžaka bespravno oduzimale zemlju, a davale je Srbima. Tako je istovremeno sa skupštinske govornice napao i vlast i opoziciju što je izazvalo komešanje među poslanicima. U nastavku je zatražio da se poštuju ustavna prava muslimana iz Sandžaka, Makedonije i sa Kosova i Metohije, odnosno da budu tretirani isto kao i Srbi, Hrvati i Slovenci. Garantovao je da su muslimani lojalni Beogradu (kao dokaz za to je naveo muslimanske žrtve pri odbrani Beograda 1915.g) i da se nikada ne bi okrenuli protiv svojih „komšija“ Srba. Tražio je i da se od opozicije formira komisija koja će na licu mesta proveriti njegove tvrdnje da je agrarna reforma za muslimansko stanovništvo izazvala samo probleme, bez ikakve koristi. Do polovine 1924.g. Hadžiahmetović je već bio jedan od uticajnijih džemijetskih političara. Pored njegovih zapaženih javnih nastupa, o tome svedoči i činjenica da ga je lično Nikola Pašić pozivao na pregovore kada je usled krize vlade marta 1924.g pokušavao da izgladi odnose sa Džemijetom. U februaru 1924.g. Aćif Hadžiahmetović Bljuta je imao novi nastup u Skupštini. Naime, posle stradanja nekoliko civila Albanaca u selima Vučitrnskog sreza tokom akcije hvatanja odmetnika od strane žandarmerije, Fehrad Draga i Aćif Bluta podnose interpelaciju ministru unutrašnjih dela.33 U tom kontekstu Bljuta je govorio u skupštini 30. marta 1924.g. kada je na dnevnom redu bila rasprava o interpelaciji. On se nadovezao na izlaganje Ferhada Drage o nasilju nad nehrišćanskim stanovništvom na Kosovu i Metohiji i Sandžaku od strane policije. Posle ovog izlaganja usledili su detaljan izveštaj ministra unutrašnjih dela i nekoliko napada na Ferhada Dragu i Džemijet od strane srpskih političara sa Kosova i Metohije.

Međutim, jačanje Džemijeta i sve slobodnije istupanje njegovih predstavnika, te približavanje opoziciji, odnosno Hrvatskoj republikanskoj seljačkoj stranci Stjepana Radića (uz već postojeće kontakte sa JMO), nije odgovaralo Nikoli Pašiću. On uspeva da uz podršku dvora organizuje uklanjanje Džemijeta sa jugoslovenske političke scene.

Oštrica njihovih verbalnih napada bila je usmerena na saradnju članova Džemijeta sa većinom odmetničkih bandi. Hadžiahmetović je, s druge strane, pomenuo da su žandarmi iz Štavičkog sreza u sprezi sa odmetnicima i da dele plen sa njima. Rekao je da od odmetnika stradaju muslimani kao i Srbi i da Džemijet nema nikakve veze sa njima. Pomenuo je i pohode Koste Pećanca po Sandžaku 1922. godine [27] Završio je optužujući vlast da nema pravu taktiku za borbu protiv odmetnika i da se potere protiv njih uglavnom završavaju nasiljem nad nehrišćanskim stanovništvom.[28]

Aćif Bluta i Ferhad Draga su označeni kao ličnosti na koje bi trebalo izvršiti policijski pritisak. Hadžiahmetović je od 27. decembra 1924.g do 6. februara 1925.g uhapšen četiri puta.[29] Ferhad Draga je takođe nekoliko puta uhapšen. Sami izbori u Novom Pazaru i okolini su prošli uz veliko nasilje nad muslimanima i niz nepravilnosti.[30] Pošto se publikovani rezultati Džemijeta za Deževski i Štavički srez ne mogu uzeti kao realni zbog pritiska izvršnih vlasti, ne zna se koliko je glasova Hadžiahmetović osvojio ovoga puta.

Sa prestankom postojanja Džemijeta prekinula se i politička karijera Aćifa Bljute na duži niz godina, jer je dalja javna delatnost izazivala novi pritisak izvršnih vlasti. I pored toga, Bljuta je ostao najuticajniji političar u Novom Pazaru i okolini. Za mnoge je Bljuta bio ugledni domaćin, trgovac i političar na glasu, ali i simbol otpora Beogradu i državi koju muslimani tog kraja nikada nisu u potpunosti prihvatili. Njegov uticaj se iz Novog Pazara širio na okolne srezove, pogotovo na Štavički srez. S druge strane, Bljuta je shvatio prednosti njegovog položaja. On je okupio bivše članove Džemijeta iz Deževskog i Štavičkog sreza i sa njima održavao kontakt. „Usmeravajući“ glasove muslimana vršio je veliki uticaj na izbor srpskih političkih prvaka iz Deževskog i Štavičkog sreza. Njegov uticaj se osećao na svim izborima u ovom kraju do 1941. godine. Zauzvrat je dobijao političku podršku srpskih političara i lokalnih vlasti za dalje širenje svoje političke popularnosti

Rezime

Aćif Bljuta je najpoznatija istorijska ličnost u prvoj polovini 20. vijeka sa prostora istočnog Sandžaka. Porijeklom Albanac, rođen u dobrostajaćoj porodici u Novom Pazaru, koja mu je obezbedila školovanje u najboljim školama i Akademiji toga vremena na Ballkanu. Početkom 1919. godine se vraća iz Turske u Jugoslaviju. Tada počinje njegova aktivna politička djelatnost, prvo u Džemijetu, pa u jugoslovenskom parlamentu gde je do 1925. godine dva puta imao mandat, a onda polujavno na lokalnom nivou u istočnom Sandžaku, odnosno Deževskom ( Novo Pazarskom) i Štavičkom (Tutinskom) srezu. Osim što je bio vodja Džemijeta za Sandžak i drugi  čovek Džemijeta u regionu, bio je i Kolumnista glasila “Hak” organa Džemijeta. Koristeči svoje diplomatske  sposobnosti i dobre veze sa  turskom ambasadom uspio je da utiče na smanjenje, ili dobrom dijelu da se uspješno bori protiv iseljenja sa prostora Sandžaka i Kosova. Zahvaljujući svojoj dubokoj religioznosti i velikom bogatstvu koje je stekao kao trgovac, Bljuta uživa veliki autoritet; kako u Sandžaku, tako i na Kosovu, i ne samo kod Bošnjaka i Albanca, nego i kod lokalnih Srba. Njegova ogromna energija i harizma mu i pored izuzetno teških uslova donose novi mandat u parlamentu Jugoslavije 1938. godine. Po okupaciji Srbije aprila 1941.g Hadžiahmetović  uspostavlja vezu sa  nemačkim vlastima i u potpunosti reorganizuje upravni sistem u Novom Pazaru, vršeći lustraciju Srba. Zalagao se za što veće i čvršće veze Novog Pazara sa tada rukovodećim organima Albanije. Pošto je u to ratno vrijeme postojala otvorena bojazan potpunog uništenja bošnjačkog naroda na prostorima Sandžaka, nosio se idejom da  ide čak dotle da organizuje izdvajanje Istočnog Sandzaka iz Srbije i njegovo pripajanje Velikoj Albaniji. Takva  njegova zamisao izaziva otpor kod Srba i Nemaca. Srbi se do septembra 1941.g organizuju u četničke odrede na potezu između Raške i Novog Pazara. Time je popločan put etničkim sukobima na prostoru Novog Pazara i Raške u kasnu jesen 1941. godine. Kao veteran iz Prvog svetskog rata Bljuta učestvuje u gotovo svim akcijama Albanaca i Bošnjaka na ovim prostorima i to kao jedan od ključnih komandanata. Istakao se kao vođa odbrane Novog Pazara usled trostrukog pokušaja četničkih snaga da ga zaposjednu i nakon toga pristupe istrebljenju nesrpskog stanovnistva. Međutim, nemačkim vlastima nije odgovaralo Bljutino samostalno djelovanje; s toga Nemci do kraja rata; znajuči da nema nikakve veze sa njihovom ideologijom drže Bljutu pod kontrolom i ograničavaju mu opseg delovanja.

 

[1]H. Crnovršanin, N. Sadiković, Sinovi Sandžaka, Frankfurt, 1996, 197.

[2] R. Crnišanin, “Ko je Aćif efendija”, Novopazarski zbornik, 32, Novi Pazar, 2009, 265.

[3]Istorijska arhiva Novi Pazar (u daljem dijelu IANP-a), fond 285, Zbirka kopija, Memorandum o Krajosandarmanu od 838 okruga Kosovsko-mitrovački od 10.01.1942. godine, 19.

[4]Međutim, .. IANP, fond 284, Zbirka hronika, papir M. Radović, “Novi Pazar u NOB-u”, II, 145

[5]Darko Tanasković (Zagreb, 4 janar, 1948) je  islamolog, filolog, orientalista, srbin, univer.profesor, pesnik, knjizevni prevodilac, akademik, diplomat i ambasador UNESCO).

[6] Blutova  propagandna aktivnost bila je sasvim legitimna i država se ne može mešati u to. Naročito, prisustvo političkih i socijalnih pitanja tokom provoda u džamiji nije neuobičajeno jer  islam ne prihvata u principu razdvajanje verske i društveno-političke sfere. Stoga, Imamu ili Hatibu (istaknutim propovednicima) u džamiji bilo je dozvoljeno da govore o političkim i društvenim pitanjima. O ovim pitanjima uglavnom se održavaju govori u petak molitvama, najtrajnije molitve za Dzumu nedjelju održavaju se u petak u podne, jednoj propovedi koja se naziva hidbe. Najintenzivniji period aktivnosti je tokom Ramazana …..D. Tanasković, „Islam i mi“, Beograd, 2010, 306–307, 310–315,

[7]M. Radović, Efendija sećanje i izreke, Novi Pazar,, 2007, 179.

[8]IANP, fond 285, Zbirka primeraka, Memorandum o akreditaciji 838 okruga Kosovsko-Mitrovački od 10.01.1942. godina, 19.

[9]Senat, Narodna skupština: Narodno pretstavništvo. Biografksi leksikon, Beograd, 1939,

[10]Džemijet u prevodu sa turskog bukvalno znači udruženje ili zajednica. Prvobitni nazivi ove stranke bili su Organizacija za odbranu muslimanskih prava, odnosno Organizacija muslimana Južne Srbije… „Politika“, 13. septembar 1923. godine, 1.

[11]Б. Храбак, „Новопазарске џемијетлије“, Новопазарски зборник, 27, 2003, стр. 243; М. Радовић, н.д., 170.

[12] Б. Храбак, „Партијски живот на Косову и Метохији и Рашкој 1919–1923. године“, Новопазарски зборник, 24, 2000, 147, 156.

[13]   Ferhad Draga je poticao iz čuvene albanske porodice Pepića iz sela Drage u blizini Tutina. Za vreme Prvog svetskog rata bio je gradski poglavar u Kosovskoj Mitrovici. Međutim, ulazi u sukob sa austrijskim vlastima i biva uhapšen. Kao zatvorenik povukao se sa austro-ugarskom vojskom do Sarajeva gde je oslobođen. Posle toga se vraća u Makedoniju, ali ubrzo odlazi iz Jugoslavije budući da je bio optužen za kolaboraciju i proglašen zaodmetnika. Jedno vreme je boravio u Trstu i Beču, a onda je do povratka u Jugoslaviju krajem 1922.g bio na čelu Kosovskog komiteta u Skadru i Draču. U Jugoslaviju se vratio uz veliku pomoć Nikole Pašića…..Stenogramske beleške Narodne skupštine, Redovni saziv za 1923. i 1924. godinu, knj. II, Beograd, 1924, 419–420; B. Hrabak, „JMO prema muslimanima Sandžaka, Kosmeta i Makedonije 1919–1929. godine“, Novopazarski zbornik, 19, 1995, 168.

[14]M. Sekulić, “Rezultati parlamentarnih izbora u Raškom okrugu u periodu ograničenog parlamentarizma (1920-1929)”, Novopazarski zbornik,22, 1998, 170

[15]M Radivic Efendijina sečanja i kazivanja strana  179

[16]М. Радовић, н.д., 179

[17] 4. AJ.S.14.d. 235; d. 439;d.236-19. pov-Albanski dosije;”Arnautima ne treba im verovati ni za sta

[18]АЈAJ, fond. 14, Ministarstvo unutrašnjih poslova (u daljem dijelu MUP-a), 8, 133.

[19] Hadžiahmetović je u svojoj izbornoj jedinici zauzeo 3.676 od 7.099 glasova. Njegov glavni protivnik radikala Živko Šušić zauzeo je 1.954 glasova. Sve u svemu, Jemetiet u Zvečansko-Raškom okrugu primio je 10.707 glasova od ukupno 21.384 glasova, što je oko 50.1%. Odziv je bio 75,15% … AJ, fond 14, MUP, f. 9, 547.

[20]АЈ, фонд 14, МУП, ф. 8, 121, 140–141

[21]Б. Храбак, Џемијет…, 175.

[22] Kandidovan je za: Odbor za eksproprijaciju velikih poseda i kolonizaciju, Odbor za dopunu zakona Drž. saveta i Upravnim sudovima, Odbor za priznavanje advokature u Dalmaciji, Odbor za proučavanje zakona po predlogu Jove Popovića o beglučkoj uredbi, Odbor po predlogu Rad. Agatonovića za izmenu zakona o ratnoj šteti i Finansijski odbor. Postao je član Odbora za eksproprijaciju velikih poseda i kolonizaciju, Odbora za proučavanje zakona po predlogu Jove Popovića o beglučkoj uredbi i Finansijskog odbora…………Стенограмске белешке Народне скупштине, Редовни сазив за 1923. и 1924. годину, књ. II, Београд, 1924, 1022–1026.

[23]Umesto poslanika Džemijeta govorili su uglavnom poslanici Jugoslovenske muslimanske organizacije (JMO)… B. Hrabak, „JMO prema muslimanima …“, 169.

[24]„Време“, 7. децембар 1923. године, 1.

[25]Posle Prvog svetskog rata širom Jugoslavije je Zakonom o agrarnoj reformi oduzeta zemlja bivšim pripadnicima turskog begovata, što je naišlo na veliko odobravanje srpskih, ali i muslimanskih seljaka. Međutim, pojedine age i begovi su pri tome dosta oštećeni. Naime, zemlja je prodavana po mnogo manjim cenama, a država je kako je vreme prolazilo, stalno smanjivala rente na oduzetu zemlju. Tako su mnoge begovske, ali i seljačke, muslimanske porodice propadale, jer su se teško navikavale na kapitalističko tržište. Situacija u Sandžaku je bila posebno problematična. Veći deo begovata je bio nezadovoljan jugoslovenskim vlastima i kasnije je pružio snažnu podršku okupatoru, koji je obećavao da će vratiti zemlju i privilegije… Grupa autora, Novi Pazar i okolina, Београд, 1969, 287; Б. Храбак, „Партијски живот…“, 157.

[26]Исто.

[27]Još od kraja Prvog svetskog rata po Deževskom, Štavičkom i Sjeničkom srezu krstarile su

muslimanske odmetničke bande predvođene Ferizom Salkovićem, Jusufom Mehonjićem,Huseinom Boškovićem i drugima. Četovanje muslimanskih bandi trajalo je sve do 1929.g uzveliku pomoć Albanije, koja je na taj način želela da destabilizuje ovaj deo Jugoslavije.Pohodi pomenutih družina dosezali su sve do Kraljeva, Kruševca i Čačka, uz ubistva,silovanja i pljačke pretežno pravoslavnog življa. Jugoslovenska vlast je protiv njih upotrebljavala četničke odrede Koste Pećanca, koji su do 1925.g dva puta dolazili na prostor Sandžaka. Međutim, muslimanski odmetnici su se sklanjali na teritoriju Albanije, a mesto njih su stradali jataci, ali i nevino muslimansko stanovništo. Na primer, četnici Koste Pećanca su 1922.g bez većih povoda upali u selo Starčeviće (Ibarski Kolašin) i ubili 28 žitelja. Zatim su iste jedinice zapalile muslimanska sela (Zapadni, M.Ž.) Mojstir, Đerekare i Leskovu. U Novom Pazaru Kosta Pećanac je neposredno pre toga lično pretukao gradonačelnika Ćamilbega Ejupbegovića što je ovog primoralo da podnese ostavku, te su raspisani novi opštinski izbori. Tokom ovog pohoda odredi Koste Pećanca su takođe, opljačkali oko 60.000 grla stoke u Metohiji i istočnim delovima Sandžaka…… Istoriski Arhiv Kraljevo (u daljem delu teksta IAK), fond 420, Zbirka o radničkom pokretu u NOB-i (u daljem delu teksta NOB), k. 14, referat V. Popovića, „Hronika Tutina i sreza štavičkog“, 83–86; Grupa autora, n.d., 292; M. Radović, n.d., 124, Stenogramske beleške Narodne skupštine, Redovni saziv za 1923. i 1924. godinu, knj. II, Beograd, 1924, 410, 419.

[28]Stenogramske nota Narodne skupštine, Redovno sazivanje za 1923. i 1924. godinu, Knjiga. II, Beograd, 1924, 421-424.

[29]„Politika“, 2. januar 1925. godine, 3.

42 Na dan izbora grupa Srba iz Novog Pazara i okolnih opština, inače pristalica radikala, je uz pomoć žandara šikanirala i pretukla oko 200 viđenijih muslimana iz Novog Pazara kako bi lokalne muslimane sprečila da izađu na izbore i glasaju za Aćifa Hadžiametovića. Među pretučenima je bio i njegov otac Emin Bljuta. Ova grupa je bila naoružana hladnim i vatrenim oružjem. Nasilje se nastavilo i posle glasanja kada su radikali na čelu sa sreskim načelnikom Živkom Šušićem, ubili troje muslimana, a mnoge druge maltretirali i opljačkali. Hadžiahmetoviću je otvoreno prećeno smrću. Neposredno posle izbora počeli su pretresi po Deževskom srezu u cilju pronalaženja odmetnika, koji su se pretvarali u obične premetačine i pljačke muslimanskog življa. Iz protesta predsednik opštine Novi Pazar Fehimbeg Nurimbegović je podneo ostavku i odselio se za Tursku (od tada su svi predsednici opštine do 1941.g bili Srbi!). Država je morala da se umeša i smiri situaciju… Grupa autora, n.d., 292; M. Radović, n.d., 128–133. 43 AJ, fond. 14, MUP, f. 6, Izveštaj Načelstva okruga Raškog Ministarstvu unutrašnjih dela, br. 9612, od 12. novembra 1920. godine, 1.

[30]Hadžiahmetović je prvi put uhapšen 27. decembra 1924.g i to bez prethodne odluke Narodne skupštine o oduzimanju poslaničkog imuniteta. Istog dana uveče je pušten kući, ali mu je oduzeta poslanička legitimacija. Ponovo je uhapšen 15. januara 1925.g u Peći tokom pokušaja da organizuje partijski sastanak. Uhapšen je i pritvoren na dva dana pod optužbom da je hteo da organizuje oslobođenje Ferhada Drage, koji je bio u zatvoru u Kosovskoj Mitrovici. Nekoliko dana kasnije u Đakovici Hadžiahmetović je opet priveden. Konačno, pred same izbore 6. februara on je još jednom odveden u zatvor, ovoga puta u Novi Pazar. Iako poslanički kandidat, Hadžiahmetović je parlamentarne izbore 1925.g presedeo u zatvoru… „Politika“, 27. januar 1925. godine, 4; B. Hrabak, „Novopazarske džemijetlije…“, 250–251.